طرحواره چیست و چرا الگوهای تکراری زندگی را می‌سازد

بعضی الگوها در زندگی تکرار می شوند و خودمان هم می دانیم که تکرار می شوند: رابطه ای که مثل رابطه قبلی به بن بست می خورد، ترس کنار نرفتنی از رها شدن، یا احساس همیشگی «به اندازه کافی خوب نیستم» با وجود موفقیت های واقعی. روان شناسی برای این الگوهای عمیق و تکرارشونده اسم دارد: طرحواره.

طرحواره دقیقا چیست

طرحواره های ناسازگار اولیه مفهومی هستند که جفری یانگ، روان شناس آمریکایی، در دهه ۱۹۸۰ معرفی کرد. او روی بیمارانی کار می کرد که با درمان شناختی رفتاری کلاسیک بهتر نمی شدند؛ بیمارانی که مشکلشان یک باور غلط ساده نبود، بلکه یک ساختار عمیق و ریشه دار بود.

طرحواره های ناسازگار اولیه، الگوهای هیجانی و شناختی خودآسیب زننده ای هستند که در ابتدای رشد شکل می گیرند و در سراسر زندگی تکرار می شوند.

سه کلمه در این تعریف مهم اند. اولیه یعنی ریشه اش در سال های اول زندگی است. ناسازگار یعنی روزی کارکردی داشته ولی حالا ندارد. و تکرارشونده یعنی خودش را در موقعیت های تازه بازتولید می کند، حتی وقتی شرایط عوض شده است.

خود یانگ چطور توضیحش می دهد

اگر ترجیح می دهی به جای خواندن، بشنوی: در این گفت وگو خود جفری یانگ توضیح می دهد چطور از درمان شناختی رفتاری به طرحواره درمانی رسید و چه چیزی در روش قبلی کم بود.

طرحواره از کجا می آید

پژوهش ها شکل گیری طرحواره را حاصل برهم کنش دو چیز می دانند، نه یکی:

• خلق و خوی ذاتی — ویژگی های سرشتی مثل روان رنجورخویی که از کودکی متفاوت اند.
• تجربه های آسیب زای مکرر با چهره های دلبستگی — والدین، خواهر و برادر، یا همسالان.

این نکته مهم است چون هر دو سر افراط را رد می کند: نه «همه اش تقصیر ژن است» و نه «همه اش تقصیر والدین است». دو کودک در یک خانه، با دو خلق و خوی متفاوت، از تجربه ای یکسان دو طرحواره متفاوت می سازند.

پنج قلمرو و هجده طرحواره

یانگ هجده طرحواره را شناسایی و آن ها را در پنج قلمرو دسته بندی کرد. هر قلمرو به یک نیاز هیجانی برآورده نشده در کودکی برمی گردد:

چقدر شواهد علمی پشتش هست

کارآزمایی شاخص

محکم ترین شواهد طرحواره درمانی مربوط به اختلال شخصیت مرزی است. در کارآزمایی تصادفی شده ای که سال ۲۰۰۶ در Archives of General Psychiatry منتشر شد، بیماران به مدت سه سال و هفته ای دو جلسه، یا طرحواره درمانی گرفتند یا درمان متمرکز بر انتقال.

در کارآزمایی کوچک تر گروهی (۳۲ بیمار، سال ۲۰۰۹)، ۹۴ درصد بیمارانی که طرحواره درمانی گروهی به علاوه درمان معمول گرفتند دیگر معیارهای تشخیصی اختلال شخصیت مرزی را نداشتند، در برابر ۱۶ درصد گروه درمان معمول. عدد چشمگیری است، ولی نمونه کوچک بود و باید با احتیاط خوانده شود.

وقتی از مرز شواهد بیرون می رویم

یک مرور نظام مند و فراتحلیل روی اختلالات شخصیت، اندازه اثر کلی طرحواره درمانی را در مقایسه با شرایط کنترل متوسط گزارش کرده است (g برابر ۰٫۳۶). در تحلیل زیرگروهی، شکل گروهی اثر بزرگ تری از شکل فردی نشان داد.

ولی نکته ای که در تبلیغات معمولا گفته نمی شود این است: هرچه از اختلال شخصیت مرزی دورتر می شویم، شواهد نازک تر می شود. برای بسیاری از کاربردهای دیگر — و برای نوجوانان — پژوهش ها هنوز در مرحله مرورهای نظام مند اولیه اند. یعنی طرحواره درمانی یک رویکرد جدی و پژوهش شده است، نه درمانی جهانی برای هر مشکلی.

اگر الگوی تکراری را در خودت می بینی

شناختن یک الگو با درمان کردنش فرق دارد، ولی قدم اولش است. چهار کار که از همین امروز شدنی اند:

1. الگو را بنویس، نه احساس را. به جای «باز هم بد بود»، بنویس چه اتفاقی افتاد، چه چیزی برداشت کردی و چه کردی. سه بار که نوشتی، تکرار خودش را نشان می دهد.
2. دنبال موقعیت های ماشه ای بگرد. طرحواره همیشه فعال نیست؛ معمولا موقعیت خاصی روشنش می کند. آن موقعیت را پیدا کن.
3. شواهد مخالف را جدی بگیر. اگر باور داری بی کفایتی، فهرست کن چه چیزهایی با این باور نمی خوانند — و ببین ذهنت چطور کوچکشان می کند.
4. تفاوت خستگی گذرا و الگوی پایدار را بشناس. هر دوره بد، طرحواره نیست.

دیدن دوره های روان شناسی مجموعه پلاس

منابع

1. انجمن بین المللی طرحواره درمانی (ISST) — مفاهیم مرکزی طرحواره درمانی
2. Giesen-Bloo و همکاران (۲۰۰۶) — کارآزمایی تصادفی شده طرحواره درمانی در برابر درمان متمرکز بر انتقال
3. Farrell و همکاران (۲۰۰۹) — طرحواره درمانی گروهی برای اختلال شخصیت مرزی، PubMed
4. فراتحلیل ساختار مرتبه بالای طرحواره های ناسازگار اولیه، PMC
5. موسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) — اختلال شخصیت مرزی